Autor: Dagmara Smektała-Smakulska

---

Zez u noworodków i małych niemowląt jest często zjawiskiem fizjologicznym, wynikającym
z niedojrzałości układu nerwowego
i mięśni kontrolujących ruchy gałek ocznych. W pierwszych miesiącach życia dziecka sporadyczne zezowanie jest normalne i zwykle ustępuje samoistnie.

Kiedy zez powinien zaniknąć?

• do 3. miesiąca życia – sporadyczne zezowanie jest uznawane za normalne
• po 3. miesiącu życia – jeśli zez utrzymuje się lub pojawia się regularnie, zaleca się konsultację z okulistą dziecięcym

Dlaczego wczesna konsultacja jest ważna?

Utrzymujący się zez może wskazywać na wady wzroku lub inne problemy zdrowotne. Wczesna diagnostyka pozwala na skuteczne leczenie i zapobieganie powikłaniom, takim jak niedowidzenie czy zaburzenia widzenia obuocznego.

Objawy wymagające uwagi:

• stałe lub częste zezowanie po 3. miesiącu życia
• przekrzywianie główki podczas patrzenia na przedmioty
• mrużenie oczu lub przymykanie jednego oka
• brak reakcji na ruchome obiekty lub światło

Profilaktyka i kontrola

Nawet jeśli nie obserwujesz niepokojących objawów, warto przeprowadzić profilaktyczną wizytę u okulisty około 6. miesiąca życia dziecka. Regularne badania pozwalają na wczesne wykrycie ewentualnych nieprawidłowości
i zapewnienie prawidłowego rozwoju wzroku.

---

Cover test to podstawowe badanie okulistyczne służące do oceny ustawienia i współpracy obu gałek ocznych. Pozwala na wykrycie obecności zeza (strabizmu) oraz określenie jego rodzaju i wielkości.

Rodzaje cover testu

• test jednostronnego zasłaniania (cover-uncover test) – zasłanianie jednego oka pacjenta na kilka sekund, podczas gdy drugie oko skupia się na stałym punkcie. Obserwuje się ruchy odsłoniętego oka, które mogą wskazywać na obecność zeza jawnego (tropii). Jeśli po zasłonięciu jednego oka drugie wykonuje ruch korekcyjny, świadczy to o obecności zeza.
• test naprzemiennego zasłaniania (alternate cover test)– zasłanianie na przemian jednego i drugiego oka, bez przerw na widzenie obuoczne. Celem jest całkowite rozdzielenie pracy obu oczu,
  co pozwala na wykrycie ukrytych odchyleń (forii). Obserwuje się ruchy korekcyjne oczu podczas odsłaniania, które mogą wskazywać na obecność zeza ukrytego.

Znaczenie diagnostyczne

Cover test jest kluczowym narzędziem w diagnostyce zeza
i innych zaburzeń ruchomości gałek ocznych. Pozwala na:

• wykrycie i określenie rodzaju zeza – czy jest to zez jawny (tropia) czy ukryty (foria)
• ocena kierunku odchylenia – zez zbieżny (esotropia), rozbieżny (eksotropia), pionowy (hipertropia lub hipotropia)
  czy skośny (cyklotropia)
• pomiar wielkości odchylenia – przy użyciu pryzmatów można dokładnie zmierzyć kąt zeza,
  co jest istotne przy planowaniu leczenia

Przygotowanie do badania

Badanie nie wymaga specjalnego przygotowania. Pacjent proszony jest o skupienie wzroku na określonym punkcie, podczas gdy specjalista przeprowadza test zasłaniania. Ważne jest, aby pacjent był zrelaksowany i współpracował podczas badania.

Regularne wykonywanie cover testu, zwłaszcza u dzieci, pozwala na wczesne wykrycie i leczenie zaburzeń widzenia obuocznego,
co ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego rozwoju wzroku.
W przypadku zauważenia u siebie lub dziecka objawów takich jak zezowanie, podwójne widzenie czy trudności z koncentracją wzroku, warto skonsultować się z okulistą
w celu przeprowadzenia odpowiednich badań diagnostycznych.

Czy Twoje dziecko ma zeza?

---

Test Hirschberga, znany również jako test odblasków rogówkowych, to proste i nieinwazyjne badanie stosowane w diagnostyce zeza (strabizmu) u dzieci i dorosłych. Pozwala na ocenę ustawienia gałek ocznych poprzez obserwację refleksów świetlnych na rogówkach.

Jak przeprowadza się test Hirschberga?

Badanie polega na skierowaniu wiązki światła na wprost
(np. z latarki) na oczy pacjenta
z odległości około 30 cm. Pacjent powinien skupić wzrok na źródle światła. Lekarz obserwuje, gdzie na rogówkach obu oczu pojawiają się odblaski świetlne:

• prawidłowe ustawienie oczu – refleksy świetlne znajdują się centralnie w obu źrenicach
• zez – refleks na rogówce oka zezującego jest przesunięty
  w stosunku do centralnej pozycji, np. w przypadku zeza zbieżnego (oko skierowane
  w stronę nosa), odblask będzie przesunięty na zewnętrzną część rogówki

Czy Twoje dziecko ma zeza?

Zez objawia się nierównoległym ustawieniem gałek ocznych,
co może być zauważalne przez rodziców. Oto niektóre objawy,
które mogą sugerować obecność zeza u dziecka:

• widoczne odchylenie oka – jedno oko może „uciekać”
  w kierunku nosa (zez zbieżny) lub skroni (zez rozbieżny)
• przechylanie głowy – dziecko może przechylać głowę
  lub przymykać jedno oko, próbując lepiej widzieć
• mrużenie oczu – szczególnie podczas patrzenia na odległe obiekty
• trudności z oceną odległości – problemy z koordynacją ruchową, potykanie się
  o przedmioty, trudności
  w skręcaniu na rowerze
• niechęć do wykonywania czynności precyzyjnych,
  np. kolorowanie, wycinanie

Jeśli zauważysz u swojego dziecka którykolwiek z tych objawów, warto skonsultować się z swoim pediatrą lub okulistą dziecięcym. Wczesna diagnostyka i leczenie zeza są kluczowe dla prawidłowego rozwoju widzenia obuocznego i zapobiegania trwałym wadom wzroku.

---

Siatki centylowe to narzędzie służące do oceny rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży poprzez porównanie ich parametrów, takich jak wzrost, masa ciała czy obwód głowy, z wartościami typowymi dla danej grupy wiekowej
i płci. Dzięki nim można monitorować, czy dziecko rozwija się prawidłowo na tle rówieśników.

Czym są siatki centylowe?

Siatki centylowe to wykresy przedstawiające rozkład określonej cechy (np. wzrostu) w populacji dzieci w różnym wieku. Każda siatka zawiera krzywe centylowe, które pokazują, jaki procent dzieci osiąga daną wartość lub mniejszą.
Na przykład, linia 50. centyla wskazuje, że 50% dzieci ma wartość danej cechy poniżej tej linii, a 50% powyżej. Siatki są opracowywane oddzielnie dla chłopców i dziewcząt ze względu na różnice w tempie rozwoju między płciami.

Jak korzystać z siatek centylowych?

Aby ocenić rozwój dziecka za pomocą siatki centylowej:

• wybierz odpowiednią siatkę: dopasowaną do płci i wieku dziecka
• zaznacz wartość: na osi poziomej (wiek) i pionowej
  (np. wzrost) znajdź odpowiednie punkty i nanieś je na wykres
• odczytaj centyl: sprawdź, między którymi krzywymi centylowymi znajduje się punkt. Jeśli np. jest między 25. a 50. centylem, oznacza to, że dziecko ma wartość danej cechy większą niż 25% rówieśników, ale mniejszą niż 50%

Interpretacja wyników

Wartości mieszczące się między 3. a 97. centylem uznawane są za normę, poniżej lub powyżej powinny być skonsultowane z pediatrą. Jednak istotne jest nie tylko jednorazowe odczytanie wartości, ale także obserwacja dynamiki rozwoju w czasie. Zmiany, takie jak spadek lub wzrost o więcej niż dwa kanały centylowe, mogą wymagać konsultacji z pediatrą.

Dlaczego siatki centylowe są ważne?

Regularne monitorowanie parametrów dziecka za pomocą siatek centylowych pozwala na wczesne wykrycie ewentualnych nieprawidłowości w rozwoju, takich jak zaburzenia wzrostu czy problemy z masą ciała. Dzięki temu możliwe jest szybkie podjęcie odpowiednich działań diagnostycznych i terapeutycznych.

Gdzie znaleźć siatki centylowe?

Siatki centylowe są dostępne w książeczkach zdrowia dziecka oraz na stronach internetowych poświęconych zdrowiu i rozwojowi dzieci. Warto korzystać z aktualnych i dostosowanych do polskiej populacji siatek, aby ocena była jak najbardziej miarodajna.

Co to jest i jak oceniamy jej poziom?

---

Bilirubina to żółtopomarańczowy barwnik powstający podczas rozpadu hemoglobiny z czerwonych krwinek. Proces ten zachodzi głównie w wątrobie, śledzionie
i szpiku kostnym. Bilirubina krąży we krwi w postaci niezwiązanej (wolnej), a następnie w wątrobie ulega przekształceniu w formę związaną (sprzężoną), która jest rozpuszczalna w wodzie i może być wydalana z organizmu. Prawidłowe stężenie bilirubiny jest kluczowe dla oceny funkcji wątroby i diagnostyki różnych schorzeń. U noworodków,
z uwagi na niedojrzałość wątroby, organizm „nie nadąża”
z przetwarzaniem bilirubiny
a dodatkowo, część hemoglobiny, pochodząca z okresu płodowego ulega zniszczeniu – rozpada się do bilirubiny, przez co jej produkcja jest zwiększona.

Ocena poziomu bilirubiny

Poziom bilirubiny ocenia się poprzez badanie krwi, zwane oznaczeniem bilirubiny całkowitej. Badanie to mierzy łączną ilość bilirubiny wolnej
i związanej w surowicy krwi.
U noworodków wykonujemy to badanie też bilirubinometrem i nie musimy wówczas nakłuwać skóry.

Normy stężenia bilirubiny

Są oceniane na odpowiednich tabelach, gdzie bierze się pod uwagę ilość tygodni życia płodowego oraz wiek noworodka.

Ryc. 1. Wskazania do rozpoczęcia fototerapii u noworodków, u których nie stwierdzono choroby hemolitycznej, w zależności od wieku kalendarzowego i wieku płodowego (opracowano na podstawie: Beeby P.: Neonatal Medicine Protocol Book. Royal Prince Alfred Hospital, 2003)

Znaczenie diagnostyczne

Monitorowanie poziomu bilirubiny jest istotne w diagnostyce i monitorowaniu leczenia chorób wątroby oraz układu krwiotwórczego. W przypadku nieprawidłowych wyników konieczna jest konsultacja z lekarzem w celu ustalenia przyczyny i wdrożenia odpowiedniego postępowania.

Zawsze niepokojący jest u noworodka podwyższony poziom bilirubiny w 1 dobie życia wymaga pilnej diagnostyki i opieki lekarskiej.

Między 2 dobą życia, aż do 10-12 dnia może pojawić się fizjologiczna żółtaczka ze zwiększeniem stężenia bilirubiny wolnej- w razie przekroczenia niebezpiecznego poziomu, który może dotrzeć do mózgu mamy wskazanie do fototerapii, czyli tzw lampy- one przyspieszają rozpad bilirubiny.

Objawy, które wskazują na przekroczenie bariery krew- mózg:

• brak aktywności, ospałość, apatia
• drgawki
• dziwne ruchy
• wiotkość mięśni
• piskliwy, głośny krzyk

U części noworodków żółtaczka przedłuża się wówczas mamy do czynienia z żółtaczką dzieci karmionych piersią.

---

Wodniak jądra (łac. hydrocele testis) to schorzenie polegające na nagromadzeniu płynu surowiczego między osłonkami otaczającymi jądro, co prowadzi do powiększenia moszny. Może występować zarówno u noworodków, jak i dorosłych mężczyzn.

Rodzaje wodniaka jądra

• Wrodzony wodniak jądra: występuje u noworodków i jest wynikiem niezamknięcia wyrostka pochwowego otrzewnej podczas rozwoju płodowego. W większości przypadków zanika samoistnie w ciągu pierwszego roku życia
• Nabyty wodniak jądra: dotyczy głównie dorosłych mężczyzn
  i może być spowodowany urazami, stanami zapalnymi
  (np. zapaleniem jądra lub najądrza), nowotworami jądra czy powikłaniami po operacjach w obrębie moszny

Objawy

Najczęstszym objawem jest bezbolesne powiększenie jednej lub obu stron moszny. Wodniak może powodować uczucie ciężkości, dyskomfort podczas chodzenia czy aktywności fizycznej. W rzadkich przypadkach może wystąpić ból, zwłaszcza jeśli wodniak jest wynikiem stanu zapalnego lub urazu.

Diagnostyka

Rozpoznanie opiera się na wywiadzie lekarskim i badaniu fizykalnym. Lekarz może wykonać
tzw. diaphanoskopię, polegającą na podświetleniu moszny – obecność płynu powoduje przeświecanie światła. Dodatkowo, zaleca się wykonanie badania ultrasonograficznego (USG), które pozwala na ocenę zawartości moszny i wykluczenie innych patologii, takich jak guzy jądra.

Leczenie

• u dzieci – wodniak wrodzony często ustępuje samoistnie
  w ciągu pierwszych 12–24 miesięcy życia i zazwyczaj nie wymaga interwencji chirurgicznej
• u dorosłych – jeśli wodniak powoduje dolegliwości lub powiększa się, zaleca się leczenie operacyjne polegające na usunięciu nadmiaru płynu
  i zamknięciu komunikacji z jamą otrzewnej; zabieg ten nazywa się hydrocelektomią

Ważne jest, aby nie bagatelizować objawów powiększenia moszny
i skonsultować się z lekarzem urologiem w celu dokładnej diagnostyki i ustalenia odpowiedniego postępowania.

Przyczyny, objawy i leczenie

---

Pieluszkowe zapalenie skóry (PZS) to częsta dolegliwość skórna
u niemowląt, która rozwija się
w wyniku podrażnienia skóry
w okolicy pieluszkowej. Najczęściej występuje między 7. a 12. miesiącem życia dziecka, gdy skóra jest szczególnie wrażliwa na wilgoć
i substancje drażniące.

Główną przyczyną PZS jest długotrwały kontakt skóry z moczem i kałem, co prowadzi do jej podrażnienia i osłabienia naturalnej bariery ochronnej. Wilgoć, tarcie pieluszki oraz obecność bakterii
i drożdżaków dodatkowo nasilają stan zapalny.

Objawy obejmują zaczerwienienie, obrzęk oraz drobne grudki lub nadżerki w miejscach styczności pieluszki ze skórą. W cięższych przypadkach mogą pojawić się bolesne pęcherzyki i sączące zmiany skórne, które wymagają konsultacji lekarskiej.

Jak leczyć i zapobiegać?

Podstawą leczenia PZS jest odpowiednia higiena oraz pielęgnacja skóry. Należy:

• często zmieniać pieluszkę,
  aby skóra nie pozostawała długo w wilgotnym środowisku.
• dokładnie myć i osuszać skórę, unikając nadmiernego pocierania. Unikać stsowania chusteczek nawilżających
• stosować kremy ochronne
  z tlenkiem cynku lub lanoliną, które tworzą barierę przed drażniącymi substancjami.
• pozwalać skórze „oddychać” –
  w miarę możliwości pozostawiać dziecko bez pieluszki przez kilka minut dziennie.

Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż kilka dni lub pojawiają się pęcherze, nadżerki czy objawy infekcji grzybiczej, konieczna może być konsultacja z lekarzem, który zaleci odpowiednie leczenie.

Prawidłowa pielęgnacja i szybka reakcja na pierwsze symptomy pomagają skutecznie zapobiegać nawrotom PZS, zapewniając komfort i zdrowie delikatnej skóry dziecka.

---

Łojotokowe Zapalenie Skóry (ŁZS) to przewlekła, nawracająca choroba dermatologiczna, która objawia się stanem zapalnym i łuszczeniem skóry.

• typ ciemieniuchy – zmiany łuszczące sie pokrywają skórę owłosioną głowy brwi i rzęs
• typ wyprzeniowy – zmiany pokazują się w fałdach skórnych i okolice pieluszkowej.

Typ ciemieniuchy objawia się obecnością żółtej łuski na skórze głowy, brwi i rzęs na rumieniowym podłożu.
Typ wyprzeniowy charakteryzuje się silny stanem zapalnym
i zaczerwienieniem w okolicy pośladków, fałdach pachwinowych, pachowych oraz wokół szyi.
Taka skóra często ulega nadkażeniu np. grzybiczemu.

W leczeniu zmian o typie ciemieniuchy musimy ją natłuścić, żeby uległa stopniowemu zmiękczeniu, a następnie stopniowo ją usuwamy myjąc. Terapia powinna trwać około 2-3 tygodni.
Typ wyprzeniowy i silny stan zapalny będzie leczony przez lekarza środkami przeciwzapalnymi z grupy sterydowych oraz najczęściej lekiem przeciwgrzybicznym (zmiany nadkażone).

Zaleca się stosowanie łagodnych dermokosmetyków o działaniu nawilżającym i łagodzącym, które pomagają wzmocnić barierę ochronną skóry i zmniejszyć podrażnienia.

---

Atopowe Zapalenie Skóry (AZS)
u dzieci to najczęstsza dermatoza wieku dziecięcego, charakteryzuje się świądem jako objawem dominującym. Skóra jest sucha, podrażniona i zaczerwieniona,
z rumieniowymi, złuszczającymi
i rumieniowo-wysiękowymi zmianami. Drapanie prowadzi do jeszcze większych podrażnień,
a w przypadku nadkażenia bakteryjnego pogłębia stan zapalny
i prowadząc do tzw. zliszajcowacenia, czyli pokrywania zmian strupami i łuszczącą się skórą, najczęściej przy udziale gronkowców bytujących na skórze.

Objawy AZS u najmłodszych dzieci obejmują:

• niepokój
• niechęć do picia mleka – częste odrywanie się od piersi
• problemy ze snem – trudności
  w zasypianiu i częste wybudzenia

Obserwujemy, że dziecko położone na przewijaku wije się jak robak lub trze stopy o siebie. Odruch drapania pojawia się około 5-6 miesiąca życia.Gorące kąpiele i pocenie się mogą pogarszać objawy.

Lokalizacja zmian:

• AZS u małych dzieci
  (3-24 miesiące) występuje na policzkach, klatce piersiowej
  i kończynach
• u starszych dzieci
  (powyżej 3 lat) zmiany lokalizują się typowo w okolicach zgięć łokciowych i kolanowych, szyi oraz nadgarstków

Leczenia atopowego zapalenia skóry opiera się głównie na pielęgnacji skórę. Przede wszystkim musimy zadbać o prawidłowe nawilżanie – mycie preparatami emolientowym oraz smarowanie skóry. Dodatkowo, jeżeli występuje zaostrzenie,
czyli pogorszenie stanu skóry
u dziecka, wówczas lekarz – pediatra bądź dermatolog decyduje
o włączeniu dodatkowych leków przeciwzapalnych takich jak sterydy w maści bądź leki z grupy inhibitorów kalcyneuryny.

Atopowe zapalenie skóry nie zawsze jest objawem alergii pokarmowej
i niekoniecznie musi być nią związane, jednak faktem jest,
że dzieci z alergią pokarmową częściej prezentują objawy AZS.

---

Pojawia się w pierwszych 4-6 tygodniach życia niemowlaka, utrzymując się nawet do trzeciego miesiąca. Charakteryzuje się grudkami i krostkami spowodowanymi zwiększoną produkcją łoju. Zalecana pielęgnacja obejmuje unikanie tłustych kosmetyków i stosowanie preparatów jedynie nawilżających.